Adnodd

Ceg Sych

Mae ceg sych yn fwy cyffredin mewn pobl ag RA, a gall hyn gael effaith fawr ar iechyd y geg. Mae poer yn bwysig am lawer o resymau, gan gynnwys cadw'r geg yn lân ac yn rhydd o glefyd y deintgig a haint.

Argraffu

Beth yw ceg sych?

ceg sych neu 'xerostomia' yn gyflwr sy'n effeithio ar lif poer ac mae'n rhywbeth y mae rhai cleifion ag RA yn ei brofi. Mae angen poer ar eich ceg i allu gweithio'n iawn. Mae poer yn bwysig gan ei fod yn:

• Yn cadw'ch ceg yn llaith yn gyfforddus. 
• Yn eich helpu i siarad. 
• Yn eich helpu i lyncu. 
• Yn helpu i chwalu eich bwyd. 
• Yn gweithredu fel glanhawr – mae'n golchi o amgylch eich ceg a'ch dannedd yn gyson, gan ymladd pydredd, clefyd y deintgig a heintiau trwy helpu i gadw'ch ceg yn lân. 
• Yn helpu i gadw dannedd gosod (cyflawn) i mewn.

Symptomau ceg sych

• Efallai y byddwch yn sylwi ar newid yn y blas a bod bwydydd sych yn teimlo'n graeanog yn y geg. 
• Efallai y byddwch yn sylwi ar gynnydd mewn toriadau/crafiadau/llosgiadau/wlserau. 
• Bydd diffyg lleithder yn arwain at blac a malurion bwyd yn fwy llonydd wrth i effaith golchi amddiffynnol poer leihau. 
• Mae rhai pobl yn teimlo bod eu poer wedi mynd yn drwchus ac yn gludiog, gan ei gwneud hi'n anodd siarad neu lyncu. Mae gan rai pobl deimlad 'pigog' neu losgi yn eu ceg hefyd. 
• Gall rhai bwydydd achosi mwy o sensitifrwydd, e.e. bwydydd sbeislyd, bwydydd sych, briwsionllyd a bwydydd/diodydd asidig. 
• Gall y geg fynd yn ddolurus, ac mae risg uwch o bydredd dannedd, clefyd y deintgig a heintiau. Mewn rhai achosion, gall y geg hefyd fynd yn goch ac yn sgleiniog.

Os ydych chi'n dioddef o unrhyw un o'r symptomau hyn, nid yw o reidrwydd yn golygu bod gennych chi geg sych, ond efallai mai'r peth gorau yw siarad â'ch deintydd neu feddyg amdano. 

Achosion ceg sych 

Gall ceg sych gael ei achosi gan syndrom Sjögren neu fod yn sgil-effaith meddyginiaeth (gweler 'Meddyginiaeth RA a'r geg'). 

Mae syndrom Sjögren yn glefyd hunanimiwn cronig lle mae system imiwnedd person yn ymosod ar chwarennau sy'n secretu hylif, e.e. chwarennau dagrau a chwarennau poer. Mae hyn yn arwain at lai o hylif yn cael ei gynhyrchu gan y chwarennau. Felly, mae gan gleifion â syndrom Sjögren lygaid sych a cheg sych yn aml. 

Fel arfer, caiff syndrom Sjögren ei ddosbarthu gan glinigwr fel naill ai cynradd neu eilaidd. Mae syndrom Sjögren cynradd yn datblygu ar ei ben ei hun (h.y. nid o ganlyniad i gyflwr arall) ac mae syndrom Sjögren eilaidd yn datblygu ar y cyd â chlefyd hunanimiwn arall fel RA. 

Fodd bynnag, nid yw'r dosbarthiad hwn bob amser yn cydberthyn â difrifoldeb symptomau neu gymhlethdodau. Gall cleifion Sjögren Cynradd a Sjögren Eilaidd i gyd brofi'r un lefel o anghysur, cymhlethdodau a difrifoldeb eu clefyd. 

Os byddwch chi'n dod yn ymwybodol o unrhyw symptomau ceg a/neu lygaid sych, trafodwch hynny gyda'ch deintydd (ceg yn unig), meddyg teulu neu riwmatolegydd. Os yw o ganlyniad i'ch meddyginiaeth RA, efallai y bydd eich riwmatolegydd yn gallu addasu'ch meddyginiaeth, er na fydd hyn bob amser yn bosibl. 

Byddwch yn ymwybodol ei bod yn normal cael ceg sych y peth cyntaf yn y bore a gall ceg sych hefyd fod yn rhan o'r broses heneiddio naturiol. 

Beth alla i ei wneud am fy ngheg sych? 

Ni fydd eich deintydd, therapydd deintyddol na hylenydd yn gallu helpu gydag achos eich ceg sych ond byddant yn gallu helpu i gadw'ch ceg yn lân a helpu i atal pydredd dannedd a phroblemau gyda'r deintgig. Byddant hefyd yn gallu rhoi cyngor dietegol fel lleihau faint o siwgr ac asid a gymerir i leihau'r risg o bydredd dannedd ac erydiad. Gellir defnyddio amnewidion siwgr fel xylitol, er enghraifft. 

Rhowch gynnig ar yr awgrymiadau canlynol: 

• Cadwch eich hun yn hydradol – sipian (nid llyncu!) dŵr neu ddiodydd di-siwgr yn aml yn ystod y dydd. 
• Osgowch ddiodydd sy'n sychu'r geg, fel diodydd sy'n cynnwys caffein (te, coffi, rhai diodydd meddal) ac alcohol. 
• Osgowch dybaco gan fod hyn yn cael effaith sychu. 
• Defnyddiwch leithydd (neu fowlen lydan o ddŵr) yn eich ystafell wely gyda'r nos i gadw'r awyr yn llawn lleithder. 
• Cnoi gwm di-siwgr neu losin di-siwgr i ysgogi llif poer (er efallai na fydd hyn yn bosibl os ydych chi hefyd yn dioddef o boen yn y cymalau yn yr ên). 
• Rhowch gynnig ar ddefnyddio past dannedd heb y cynhwysyn ewynnog sodiwm lauryl sylffad gan y gall achosi llid i geg sydd eisoes yn sych. Fodd bynnag, gwnewch yn siŵr bod y past dannedd yn dal i gynnwys fflworid i helpu i gadw dannedd yn gryf.

Efallai y bydd eich deintydd neu'ch meddyg teulu yn gallu rhagnodi rhai cynhyrchion amnewid poer fel poer artiffisial, a all ddarparu rhyddhad defnyddiol rhag ceg sych; bydd gan y gel pH niwtral (y raddfa a ddefnyddir i fesur lefelau asidedd) ac yn cynnwys electrolytau (gan gynnwys fflworid). Mae ffioedd presgripsiwn arferol y GIG yn berthnasol. 

Mae rhai fferyllfeydd mawr hefyd yn gwerthu amrywiaeth o gynhyrchion ceg sych dros y cownter gan gynnwys poer artiffisial, geliau, gwm cnoi a phast dannedd. Y ddau brif frand yw BioXtra a Biotène.

Sut alla i gadw fy dannedd gosod yn eu lle os oes gen i geg sych? 

Mae angen poer fel iraid i gynnal gafael dannedd gosod yn y geg. Mae'n helpu i greu sugno rhwng gwaelod eich dannedd gosod a chrib y meinwe deintgig y mae eich dannedd gosod yn eistedd arno. Felly, gyda cheg sych gall cynnal safle dannedd gosod fod yn anodd. Bydd defnyddio poer artiffisial yn helpu i gynyddu'r gafael yn ogystal â defnyddio trwsio dannedd gosod. 

Mae'n bwysig gweld eich deintydd i wirio arwyneb ffitio'r dannedd gosod, gan na fydd dannedd gosod nad yw'n ffitio'n iawn yn helpu gyda gafael naturiol yn y geg. Efallai y bydd modd ail-leinio'ch dannedd gosod presennol, neu efallai y byddai'n well datrysiad gwneud set newydd gyda dyluniad gwell lle bo modd.